Anatomie en pathologie de basis

BIJEENKOMST 1: ANATOMIE EN PATHOLOGIE DE BASIS

Als assistente is het belangrijk dat je kennis hebt over het gebit (anatomie) en de meest voorkomende aandoeningen (pathologie) in de mond. Tijdens deze les gaan we daar dieper op in.

Onderwerpen van deze les:
Gebitsanatomie
• Benaming van de gebitselementen
• Benaming van de elementsvlakken
• Bouw van een gebitselement

Pathologie
• Tandplaque
• Tandsteen
• Cariës
• Gingivitis
• Parodontitis

Leerdoelen
Na het volgen van deze les weet je:
• Hoe een gebitselement is opgebouwd
• Wat tandplaque is en hoe het ontstaat
• Wat tandsteen is en hoe het ontstaat
• Wat gingivitis is en hoe het ontstaat
• Wat cariës is en hoe het ontstaat
• Wat parodontitis is en hoe het ontstaat

En ken je:
• De benaming van de gebitselementen
• De benaming van de elementsvlakken

Voorbereiding
Ter voorbereiding op deze les:
• Lees je uit de studiewijzer de bijbehorende tekst voor les 1. pagina 6 t/m 13

Gebitsanatomie: Het blijvend gebit

Als een kind ongeveer 6a jaar oud is, beginnen de eerste melktanden te wisselen. Ook breken de eerste blijvende molaren (kiezen) door. Tijdens de groei van het kind groeien ook de kaken.
Zo ontstaat er meer ruimte voor het blijvende gebit. Het complete blijvende gebit bestaat uit 32 tanden en kiezen, namelijk:
• 8 incisieven (snijtanden)
• 4 cuspidaten(hoektanden)
• 8 premolaren(kleine kiezen)
• 12 molaren (grote kiezen)

Per kwadrant zien we vanuit het midden:
• I 1 – centrale of eerste incisief;
• I 2 – laterale of tweede incisief;
• C – cuspidaat;
• P 1 – eerste premolaar;
• P 2 – tweede premolaar;
• M 1 – eerste molaar;
• M 2 – tweede molaar;
• M 3 – derde molaar of verstandskies.

Plaatsaanduiding van de elementen
Een mens krijgt tijdens zijn leven in totaal 52 gebitselementen. Dit zijn de melkelementen en de blijvende elementen samen. Om verwarring te voorkomen, moet goed afgesproken zijn hoe we
iedere tand en kies noemen. Ieder gebitselement heeft ook nog verschillende vlakken, dus moet ook duidelijk zijn welk tandvlak bedoeld wordt. Afspraken over de naamgeving zijn nodig, omdat
er verschillende mensen in de mond werken: tandarts, mondhygiënist, preventie-assistent, orthodontist en MKA-chirurg. Ze moeten allemaal dezelfde (vak)taal spreken. Communicatie
is erg belangrijk. Als een tandarts bijvoorbeeld ‘extractie 38’ zegt, moet voor iedereen meteen duidelijk zijn wat hij of zij bedoelt.

Namelijk:
• ‘extractie’ betekent eruit halen of trekken;
• ‘ 38’ betekent de verstandskies linksonder.

Een gebitselement kan op verschillende manieren aangeduid worden met een soort ‘code’. De aanduiding met cijfers is de meest gebruikte. Ieder gebitselement kan worden aangeduid met twee cijfers. Deze twee cijfers moeten apart worden uitgesproken. Dit betekent dat 23 wordt uitgesproken als ‘twee-drie’ en niet als ‘drieëntwintig’. Wat betekenen die twee cijfers?
• het eerste cijfer geeft het kwadrant aan;
• het tweede cijfer geeft de volgorde van het element in de gebitsboog aan.

Het eerste cijfer is dus:
• In het blijvende gebit een 1, 2, 3 of 4.
• Bij het tellen van de kwadranten begin je rechtsboven. Je telt verder met de klok mee. Alle blijvende gebitselementen die rechtsboven zitten hebben als kwadrantcijfer dus een 1. De code van de melkelementen rechtsboven beginnen met het cijfer 5.
• Het tweede cijfer geeft de plek van het element aan in het kwadrant. De tand het dichtst bij de mediaanlijn (de centrale incisief) heeft als elementnummer 1. Het element ernaast (de laterale
incisief) heeft als tweede cijfer een 2. Het blijvende gebit loopt tot en met de verstandskiezen die als tweede cijfer een 8 hebben.

Afbeelding 1: nummering elementen.

Vlakaanduiding van de gebitselementen
• Occlusale vlak
Het kauwvlak van premolaren en molaren

• Incisale rand
De incisieven en de cuspidaten hebben geen kauwvlak, maar een snijrand

• Mesiale vlak
Het vlak dat naar het midden is gericht in de richting van de mediaanlijn

• Distale vlak
Het vlak dat van het midden af of naar achteren is gericht.

• Labiale vlak
Is naar de lip gericht (bij de frontelementen)

• Buccale vlak
Is naar de wang gericht (bij de premolaren en molaren)

• Linguale vlak
Naar de binnenzijde gericht in de onderkaak richting de tong (lingua)

• Palatinale vlak
Naar de binnenzijde gericht in de bovenkaak richting het gehemelte (palatum)

• Cervicale vlak
Het vlak dat langs de tandvleesrand ligt (cervix)

Afbeelding 2: Vlakken van de elementen.

Afbeelding 3: Mesiale en distale vlakken.

Afbeelding 4: Naamgeving knobbels.

Bouw van de elementen
Om de bouw van een element te kunnen beschrijven, delen we de tand of kies in drie delen op:

  1. De tandkroon. De kroon is het gedeelte van een element dat bede kt is met glazuur. Bij een gezonde tand is de kroon het deel van een element dat in de mond zichtbaar is. Dit komt dus
    boven het tandvlees uit.
  2. De tandhals of cervix. De tandhals of cervix is het gedeelte dat de overgang vormt tussen kroon en wortel. Die overgang is zichtbaar en voelbaar. De overgang heet ook wel de
    glazuur-cementgrens.
  3. De wortel of radix. De wortel of radix van een element is het gedeelte van het element waarmee het element vastzit in het kaakbot.

Binnenin het gebitselement

Onder het glazuur bevindt zich het dentine of tandbeen. Het is veel zachter dan glazuur en is wat gelig van kleur. Een gebitselement bestaat voor het grootste gedeelte uit dentine. Middenin het
dentine ligt de pulpa. De pulpa is het netwerk van bloedvaten en zenuwen. Het bovenste gedeelte (zie afbeelding 5) is de pulpakamer deze gaat over in het pulpakanaal. In de wortelpunt zit een
opening. Door deze opening voedt de pulpa de tand.

Wanneer er sprake is van een wortelontsteking is dus de pulpa ontstoken en zal er een wortelkanaal behandeling plaatsvinden.

Afbeelding 5: De doorsnede van een tand in de onderkaak.

Pathologie van de mond
In de mond kunnen zich een aantal belangrijke problemen voordoen. Deze problemen noemen we ook wel pathologie ofwel ziekten.
Er zijn een aantal mondziekten die veel voorkomen:
• Cariës
• Gingivitis
• Parodontitis

Daarnaast kan er sprake zijn tandplaque en/of tandsteen.

Cariës


Afbeelding 6: een door cariës aangetaste kies.

Wat is cariës?
Cariës is een aantasting van het glazuur onder invloed van zuren, waardoor het poreus wordt en er
letterlijk gaatjes kunnen ontstaan.

Hoe ontstaat cariës?
Onder invloed van zuren vindt er ontkalking plaats. Dit proces van ontkalking noemen we demineralisatie. Na het eten of drinken zetten de tandplaquebacteriën suikers om in zuur. Hierdoor daalt de pH in de tandplaque tijdelijk. Zo’n tijdelijke verzuring van tandplaque noemen we een zuurstoot. Eén enkele zuuraanval of zuurstoot op het glazuur zet aan tot demineralisatie.

Tandplaque
Wat is tandplaque?
• Tandplaque is het wittige zachte laagje op je tanden. Wanneer je een dag je tanden niet poetst, voel je met je tong een laagje op je tanden.
• Tandplaque bestaat voor meer dan 70 % uit bacteriën. Deze bacteriën zorgen ervoor dat de suikers die we via onze voeding binnen krijgen worden omgezet in zuren. Deze zuren tasten het
glazuur aan. Wanneer je je tanden hebt gepoetst, ontstaat er na twee uur alweer tandplaque.

Gevolgen van tandplaque
• Als tandplaque niet wordt verwijderd, treedt er verkalking van de plaque op. En dan ontstaat er tandsteen. Deze verkalking ontstaat onder invloed van speeksel. Tandsteen vormt zich op
gebitselementen, maar ook op kronen, bruggen en kunstgebitten (prothese).
• Tandsteen kan zich zowel onder als boven het tandvlees bevinden.
• Het tandsteen boven het tandvlees mag verwijderd worden door een assistente. Tandsteen dat onder het tandvlees aanwezig is, dient door een mondhygiënist te worden verwijderd.
• Tandplaque kan gingivitis, cariës en parodontitis veroorzaken.

Voorkomen van cariës
Cariës wordt dus veroorzaakt door de omzetting van suikers uit onze voeding in zuren. Elke keer als we iets eten of drinken waar suiker in zit, krijgen we dus een zuurstoot.

Belangrijk is dat de gebitselementen de tijd krijgen om te herstellen van deze zuurstoot.

Daarom is het advies om 7 voedingsmomenten op een dag te hebben. Wanneer je bijvoorbeeld iets drinkt waar suiker in zit, kun je dit het beste in 1 keer opdrinken. Dit telt dan als 1 moment.
Wanneer je steeds een slokje neemt, zijn dat heel veel zuuraanvallen en dus een aanslag op je gebit.

Beperk dus de inname van suiker. Suiker zit niet alleen in snoep of frisdranken maar ook in fruit en melk. Veel producten zijn al suikervrij.

Belangrijk is ook dat de tandplaque goed wordt verwijderd. Dit doe je door minimaal 2 keer per dag te poetsen met een fluoride tandpasta.

De maatregelen die de patiënt kan nemen zijn:
• Optimale mondhygiëne;
• gebruik van fluoride (bijv. in tandpasta);
• niet meer dan zeven voedingsmomenten op een dag en suikerconsumptie beperken;
• regelmatig tandartsbezoek.

De maatregelen die de tandarts of mondhygiënist kan nemen zijn:
• Voorlichting geven met betrekking tot de mondhygiëne;
• voorlichting geven met betrekking tot de voeding;
• behandeling van het gebit en het parodontium: goede gebitsreiniging, cariësbehandeling en elimineren van retentiefactoren zoals overhangende vullingen, ongunstige tandstanden
corrigeren met behulp van orthodontie;
• fluorideadvies en eventueel fluorideapplicatie bij de patiënt.

Gingivitis
Gingivitis is ontstoken tandvlees. Dit ontstaat meestal als gevolg van plaque.

Verschijnselen van gingivitis
• Tandvlees is rood van kleur i.p.v. roze
• Tandvlees is gezwollen
• Tandvlees bloedt bij het poetsen
• Tandvlees ligt minder strak om de tand

Behandeling van gingivitis
Gingivitis is reversibel. Dat wil zeggen dat je het ook weer kunt genezen. Door een goede mondhygiëne verdwijnt gingivitis weer na een paar weken. Patiënten met gingivitis hebben baat bij een goede instructie over poetsen en mondhygiëne. Zij worden dus door de tandarts naar de preventie-assistent of mondhygiënist verwezen.

Parodontitis
Wanneer gingivitis langer blijft bestaan, kan ook het bot ontstoken raken en in zeer ernstige gevallen treedt er botafbraak op. We spreken dan van parodontitis. Parodontitis is een zeer ernstige gebitsaandoening en kan leiden tot verlies van elementen.

Verschijnselen van parodontitis
• Aanwezigheid van pockets (ruimte tussen de tand en tandvlees)
• Tandvlees ligt niet aangesloten aan het element
• Blootliggende tandhalzen
• Botafbraak
• Losstaande elementen
• Slechte adem

Ook parodontitis wordt meestal veroorzaakt door plaque. De bacteriën in de plaque zijn terug te vinden in de pockets en veroorzaken daar een ontsteking.

Wanneer er sprake is van botafspraak is dit irreversibel. Dat wil zeggen dat verdwenen bot niet meer terugkomt.

Parodontitis komt vaak tegelijkertijd voor met andere ziekten of aandoeningen. Bijvoorbeeld suikerziekte. Het komt veel voor bij rokers.

Behandeling van parodontitis
Wanneer de tandarts de diagnose parodontitis heeft geconstateerd, vindt er altijd een verwijzing naar de mondhygiënist plaats. Deze zal de aanwezige pockets een voor een reinigen. Er wordt dus
diep onder het tandvlees gereinigd. Wanneer er sprake is van zeer ernstige parodontitis kan er verwezen worden naar een parodontoloog. Dit is een tandarts die gespecialiseerd is in parodontitis.
Wanneer er geen behandeling plaatsvindt gaat het volledige gebit verloren.